انقلاب اسلامي و قرائت نوين از حج                                                              محمد حقی[1]

حج به عنوان يكي از احكام و فروع دين اسلامي از اولين سالهاي پيروزي انقلاب اسلامي به منظور تحقق اهداف برون مرزي انقلاب اسلامي مورد توجه قرار مي گيرد. بنيانگذار انقلاب اسلامي از همان ابتداي انقلاب هر ساله براي حجاج بيت الله الحرام پيام ارسال مي كردند.^[2] و خواستار انجام مراسم حج با محتواي واقعي آن مي شدند. اين امر در واقع به منزله احياي حج به سنت ابراهيمي و نبوي بود كه با طواف برگرد خانه خدا و خدا محوري، همه قدرتهاي سلطه گرو جبار نفي و طرد مي شوند. شعارها و راهپيمايي ده ها هزار حاجي ايراني، خاطره راهپيمايي عظيم انقلاب را كه نقش اساسي در سقوط رژيم شاه داشت زنده  مي كرد و حداقل كاربردش تداوم شور انقلابي در روح و جان حجاج ايراني بود. اما شعارهاي واحد  و تجمع حجاج و وحدت و شكوه راهپيمايي حج برائت در مكه در مقابل چشم صدها هزار حاجي از سراسر جهان اسلام و جهان مي توانست مبدل به كانون جوشاني براي تأثير انقلاب اسلامي گردد. اقبال زوار كشورهاي مختلف از اين مراسم و توسعه و ترويج تدريجي آن مؤيد مدعاي فوق است^[3].

فرازهايي از پيام امام به حجاج سال 1359 به شرح زير است:

«در آستانه به هم نزديك شدن جميع مسلمانان جهان و تفاهم همه مذاهب اسلامي براي رها شدن كشور هايشان از چنگال پليد ابر قدرتها و در آستانه قطع ايادي ستمگران شرق و غرب از ايران با رمز وحدت كلمه و اتكال به خداي بزرگ و اجتماع زير پرچم اسلام و توحيد، شيطان بزرگ جوجه هاي خود را فرا خوانده است تا با هر حيله متصور بين مسلمين تفرقه افكند و امت توحيدي و برادران ايماني را به اختلاف و دشمني كشاند و راه سلطه گري را براي خود باز كند. شيطان بزرگ كه خوف آن دارد كه انقلاب اسلامي ايران به ساير كشورهاي اسلامي و غير اسلامي صادر شود...

اي مسلمانان جهان كه به حقيقت اسلام ايمان داريد به پا خيزيد و در زير پرچم توحيد و در سايه تعليمات اسلام مجتمع شويد و دست خيانت ابرقدرتان را از ممالك خود كوتاه كنيد... ملتهاي مسلمان بايد بدانند كه ايران كشوري است كه رسماً با امريكا مي جنگد [از طريق جنگ با عراق كه امريكا عراق را وادار كرده است]»^[4]

بنابراين انقلابيون به منظور حفظ و بسط انقلاب عطف توجه ويژه اي به مراسم حج داشتند و به تدريج واژه انقلابي «حج برائت» وارد ادبيات سياسي جهان اسلام شد كه پيام آن نفي سلطه استكبار و استبداد و احياي اسلام و وحدت مسلمين بود كشور عربستان تا چند سال با اين پديده به طور كج دار و مريز برخورد كرد،آزاد گذاشتن مراسم حج مي توانست انقلاب اسلامي را رواج داده و اركان قدرت عربستان و بسياري از دولتهاي ديگر را تهديد نمايد. سركوب و برخورد راهپيمايي برائت نيز مي توانست خطرات و هزينه هاي ديگري داشته باشد بالاخره حمله به صفوف راهپيمايان حج برائت در مكه درتابستان سال 1366 و شهادت قريب 400 حاجي ايراني تا حدودي نشان گر ترويج اهداف حج برائت و ترس و تزلزل دشمن است.^[5]

در راستاي تحقق اهداف انقلاب اسلامي از طريق مساله حج در تابستان سال 1361 بنا به دعوت و كوشش سپاه پاسداران انقلاب اسلامي اولين سمينار بين المللي حج در هند و افريقا برگزار شد . در رابطه با اين سمينار نشريه پيام انقلاب مي نويسد: برنامه اولين كنفرانس جهاني حج به منظور شناساندن مساله حج ،‌فلسفه حج ، اتحاد مسلمانان جهان ،‌ معرفي ايران اسلامي و .... طرح ريزي گرديده است.^[6]

اهدافي كه اين سمينار داشت عبارتند بود از :

الف ) ايجاد الفت و اتحاد بين علماء و دانشمندان شركت كننده و زدودن رنگ تفرقه ها و جدايي ها

ب) آشنايي بيشتر شركت كنندگان با حقيقت مسأله حج .(جنبه عبادي و سياسي)

ج) مطلع شدن علماء و دانشمندان شركت كننده از آخرين تحولات انقلاب اسلامي

هـ ) اتخاذ تصميم پيرامون مسائل مختلف روز

در رابطه با اهميت مراسم حج و برائت از مشركين در راستاي اهداف انقلاب اسلامي بايد گفت كه تداوم حج برائت و توسعه آثار برون مرزي انقلاب اين اميد را برمي انگيخت كه به زودي همه مسلمانان و محرومان جهان همانند الگوي مردم ايران در برابر رژيم شاه ، با درك مظلوميت و حقانيت انقلاب اسلامي ، عليه استكبار و استبداد در همه نقاط به شورش و انقلاب دست خواهند زد و از اين طريق راه بقا و دوام انقلاب اسلامي ايران را نيز باز خواهند كرد.^[7]

ايجاد ارتباط مردمي ميان مردم كشورهاي اسلامي و فرقه هاي مختلف مذهبي يكي از شيوه هاي رسيدن به همگرايي جوامع مي باشد. در اسلام حج مهمترين و بزرگترين اجتماع انساني است كه هر سال اتفاق مي افتد و در اين گردهمايي بزرگ ديني ، مردم از كشورها و فرقه هاي مختلف اسلامي در كنار هم به انجام مر اسم مذهبي مي‌پردازند. امام خميني خصوصيات زير را براي مراسم حج بر مي شمارد:

1-    تعامل مسلمانان با هم و تبادل نظر در مسايل اساسي اسلام

2-    تمرين مدارا و رفتارهاي محبت آميز

3-    برائت از استعمار و استكبار.^[8]

مسلمانان در مراسم حج علاوه بر انجام شعائر اسلامي مي توانند از مشكلات كشورهاي اسلامي آگاهي يابند و با ديگر مسلمانان از سرزمين هاي ديگر تبادل فكر و انديشه داشته باشند. امام خميني در اين رابطه مي فرمايند: «برملتهاي اسلامي لازم است كه ... در اين اجتماع مقدس حج اولا در مسايل اساسي اسلام و ثانياً در مسايل خصوصي كشورهاي اسلامي تبادل نظر كرده ببينند كه در داخل كشورها با دست استعمار و عمال آن بر برادران مسلمان آنان چه مي گذرد. اهالي هر كشوري بايد در اين اجتماع مقدس گرفتاري هاي ملت خود را به مسلمين جهان گزارش دهند».

امام خميني علاوه بر كاركردهاي اجتماعي و ديني براي حج بر كاركرد سياسي آن نيز تاكيد مي كند و تبلور آن را در مراسم برائت مي داند. مراسم برائت نوعي استعمار ستيزي و اعلام استقلال خواهي است. ايشان از همه مسلمانان دعوت مي كند تا در اين كنگره پشتيباني خود را از كشورهاي اسلامي و مسلمانان مظلوم اعلام نمايند.

«فرياد برائت ما، فرياد دفاع از مكتب و حيثيات و نواميس ، فرياد دفاع از منابع و ثروتها و سرمايه ها ، فرياد دردمندانه ملتهايي است كه خنجر كفر و نفاق قلب آنان را دريده است فرياد برائت ما فرياد برائت مردم لبنان و فلسطين و همه ملتها و كشورهاي ديگري است كه ابرقدرتهاي شرق و غرب خصوصاً آمريكا و اسرائيل به آنان چشم طمع دوخته اند و سرمايه آنان را به غارت برده اند و نوكران و سر سپردگان خود را به آنان تحميل نموده‌اند.»^[9]

در جاي ديگر مي فرمايند: «لازم است حجاج بيت الله الحرام در اين مجمع عمومي و سيل خروشان انساني فرياد برائت از ظالمان و ستمكاران را هر چه رساتر برآورندو دست برادري را هر چه بيشتر بفشارند و مصالح عاليه اسلام و مسلمين مظلوم را فداي فرقه گرايي و ملي گرايي نكنند و برادران مسلم خود را هر چه بيشتر متوجه توحيد كلمه و ترك عصبيتهاي جاهلي كه جز به نفع جهانخواران و وابستگان آنان تمام نمي شودبنمايند»^[10] هدف حضرت امام از تاكيد بر مراسم حج علاوه بر اهميت بعد عبادي آن ، برجسته سازي ابعاد اجتماعي و سياسي آن بود. از نظر ايشان حج فرصت تجزيه و تحليل وضعيت مسلمانان و كشورهاي اسلامي و ارائه راهكارهاي عملي و راه حلهاي مناسب براي رفع معضلات جهان اسلام است.^[11]